دانشگاه محقق اردبیلی و انجمن مدیریت دولتی ایران مدیریت دولتی تطبیقی 2981-085X مقالات آماده انتشار 2026 07 08 Insufficient Effectiveness of the Planning Organisation in Playing the Staff Role within Iran’s Development Planning System: Why and How اثربخشی ناکافی سازمان برنامه در ایفای نقش ستادی در نظام برنامه‌ریزی توسعه ایران؛ چرایی و چگونگی 4726 10.22098/cpa.2026.19469.1202 FA احمد قلی پور دکتری مدیریت دولتی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران. مجید مختاریان پور استادیار گروه خط‌مشی‌گذاری و اداره امور عمومی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران. سعید نانی دکتری مدیریت دولتی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2026 05 03 This study aims to examine the insufficient effectiveness of Iran’s Planning Organisation to perform its staff role within the iran’s development planning system. The research is qualitative, exploratory in orientation, and applied in purpose, and it is conducted using a qualitative secondary analysis strategy. The data used in this study includes 29 semi-structured interviews with experts in development and development planning in Iran, as well as a collection of documents related to Iran’s development planning system, which were gathered using theoretical sampling between Fall 2023 and Fall 2024. Data were analyzed through thematic analysis, and ultimately organized into 10 concepts, 5 subcategories, and 2 main categories. The findings indicate that the Planning Organisation’s inability is less a consequence of internal shortcomings than the outcome of its “immersion in the limited access order” that prevails in Iran’s governance system. This social order reproduces consequences such as personalization and politicization, low transparency, incoherence, weak participation, the marginalization of the scientific/academic institution, and instability—consequences that place the Planning Organisation in a position where it cannot properly fulfill its staff/central functions within the development planning system. More specifically, this inability can be observed in two configurations: on the one hand, inability vis-à-vis superior actors in the “vertical game,” and on the other hand, inability vis-à-vis multiple rent-seeking actors in the “horizontal game.” Based on the findings, the way out of this situation lies not in eliminating or replacing the Planning Organisation, but in restoring its institutional authority, rebuilding its expert capacity, and strengthening its role in macro-level decision-making processes and cross-sectoral coordination. پژوهش حاضر با هدف واکاوی اثربخشی ناکافی سازمان برنامه در ایفای نقش ستادی در نظامی برنامه‌ریزی توسعه ایران انجام شده است. پژوهش حاضر از نوع کیفی، با ماهیت اکتشافی و جهت‌گیری کاربردی است و با استفاده از راهبرد تحلیل ثانویه کیفی انجام شده است. داده‌های پژوهش شامل 29 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با صاحب‌نظران توسعه و مجموعه‌ای از اسناد مرتبط با نظام برنامه‌ریزی توسعه ایران است که بین پاییز 1402 تا پاییز 1403 گردآوری شده‌اند. فرایند تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام گرفت و در نهایت، داده‌ها در قالب10 مفهوم، 5 زیرمقوله و 2 مقوله سازمان‌دهی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد اثربخشی ناکافی سازمان برنامه بیش از آنکه ناشی از کاستی‌های درونی باشد، برآیند «غرق‌شدن در نظم دسترسی محدود» حاکم بر نظام حکمرانی ایران است. این نظم اجتماعی پیامدهایی نظیر شخصی‌شدگی و سیاست‌زدگی، شفافیت پایین، عدم‌انسجام، مشارکت ضعیف، به حاشیه‌رفتن نهاد علم و بی‌ثباتی را بازتولید کرده است؛ پیامدهایی که سازمان برنامه را در موقعیتی قرار داده‌اند که نتواند کارکردهای ستادی خود را در نظام برنامه‌ریزی توسعه به درستی ایفا کند. چگونگی این ناتوانی را به‌طور مشخص می‌توان در دو صورت‌بندی مشاهده کرد: از یک‌سو، ناتوانی در برابر کنشگران فرادست در «بازی عمودی» و از سوی دیگر، ناتوانی در برابر کنشگران متکثر رانت‌جو در «بازی افقی». بر مبنای نتایج پژوهش، راه‌برون‌رفت از این وضعیت نه در حذف یا جایگزینی سازمان برنامه، بلکه در احیای اقتدار نهادی، بازسازی ظرفیت کارشناسی و ارتقای نقش آن در فرآیندهای کلان تصمیم‌گیری و هماهنگی فرابخشی قابل پیگیری است.